Children Health

Çocuklarımız Gerçekten Besleniyor mu, Yoksa Doyuyor mu? | by Zeynep S | Sep, 2021

Zeynep S

8 Eylül 2021 günü 16 yaşındaki lise öğrencisi Efe Asaf Dur’un ders sırasında kalp krizi geçirip vefat ettiği haberini aldık.[1] Anadolu Ajansı’ndan Elif Küçük’ün haberine göre Avrupa genelinde genç yaşta geçirilen kalp krizleri en çok Türkiye’de görülüyor.[2] Bunun en önemli sebeplerinden biri düzensiz ve sağlıksız beslenme.[3] Çocukluktan itibaren düzenli ve sağlıklı beslenme hem kalp-damar sağlığı için hem de çocuğun zihinsel ve fiziksel yetilerinin gelişmesi için çok önemli.

Okul öncesi çağlardaki çocukların sağlıklı gıdaya ulaşımı tartışmamız gereken bir konu. Çocuklar zamanlarının büyük bölümünü okul öncesi eğitim kurumlarında geçiriyorlar, ancak bu kurumlarda çocukların sağlıklı gıdaya erişimi sağlanıyor mu? Herhangi bir gıda dağıtımı yapılıyor mu, yapılmıyorsa yemek molalarında nasıl bir sistem izleniyor?

Çocuğu devlet okuluna bağlı bir okul öncesi eğitim sınıfına giden bir veli, herhangi bir gıda dağıtımı yapılmadığını ve maddi durumu yetersiz çocukların gıdaya erişiminin sağlanması konusunun hiç açılmadığını ifade ediyor. Devlet okullarında haftalık olarak velilere yemek listesi veriliyor, veliler de o listeye uygun yemeği hazırlayıp çocuğunun çantasına koyuyor. Bu sistem sosyal devlet ilkesine hiç uygun olmadığı gibi son derece sağlıksız. Okuldan verilen yemek listesine baktığımız zaman hazır meyve suları, pizzalar ve kek/poğaça gibi hamur işlerinin epeyce yer aldığını görüyoruz. Besin değerlerine bakılmadan, kalorileri dikkate alınmadan listeye alınan bu gıdalar çocukların yaşam kalitesini gittikçe düşürüyor. Bu konuyu Stajyer Diyetisyen Afranur Baykal ile konuştum.

1. Öncelikle, okul öncesi çağda sağlıklı beslenmenin öneminden bahsedebilir misiniz?

Beslenme dediğimiz şey aslında büyüme, gelişme ve sağlığın korunması için alınan besinlerin vücutta kullanılmasıdır. Çocukların sağlıklı olabilmeleri için besin öğelerinin yeterli ve dengeli alması oldukça önemlidir.

Okul öncesi dönemde beslenme, yaşamsal önemi olan büyüme ve gelişmeyi etkileyen en önemli dönemdir diyebiliriz. Çünkü bu dönemde çocukların yaşam boyu sürecek beslenme alışkanlıklarının temeli atılır.

Beslenme alışkanlıklarını belirlemede çevresinden özellikle aileden ve arkadaşlarımdan etkilenirler. Sofrada, evde ne görürlerse okulda, dışarıda onu taklit ederler. Bu dönemde besinleri ödül ve ceza amaçlı kullanmamak, besin veya besin gruplarından soğutmayacak şekilde çocuğa farklı şekillerde seçeneklerle sunmak besinlere karşı oluşabilecek önyargıları engelleyecektir.

2. Çocuklukta dengeli ve sağlıklı beslenme deyince ne anlamamız lazım? Günde kaç öğün yemeliler? Çocuk beslenmesinde biz yetişkinlerinki gibi kalori hesabı yapılması gerekli mi?

Okul öncesi dönem; fizyolojik, psikolojik ve sosyal gelişimin hızlı olduğu, bir dönemdir. Bu dönemde yaşam boyu devam edebilecek davranışların büyük ölçüde oluştuğu düşünüldüğünde çocuklara sağlıklı beslenme ve yaşam biçimi alışkanlığının kazandırılması, sağlıklı yaşam bilincinin yerleştirilmesi ve yetişkinlik dönemi hastalıklarının önlenmesi açısından önemlidir.

Besin ögelerinin herhangi biri alınmadığında veya gereğinden az ya da çok alındığında, büyüme ve gelişme etkilenmekte ve sağlık bozulabilmektedir.

Aşırı enerji alımı ve fiziksel aktivite azlığı obeziteye yol açar ki bu durum son zamanlarda oldukça yaygınlaşan bir sağlık problemidir. Aşırı enerji (kalori) alımının azaltılması için şeker, yağ ve tuz içeriği yüksek olan besinlerin tüketimi sınırlandırılmalıdır.

Düşünülenin aksine aslında hazır paketli gıdalara göre sağlıklı yemeklerin kalorisi daha düşüktür. Yani aslında sağlıklı beslenmek hem daha doyurucu hem de daha az kalorilidir.

Örneğin 1 paket cips ve bisküvi yiyerek alabileceği kaloriyi yumurta, ekmek, yeşillik peynir zeytin gibi sağlıklı, güzel ve dolu dolu bir kahvaltıyla alabilir. İkisinin arasındaki fark ise hem daha uzun süre tok tutması hem de içerik olarak vücudun gereksinimleri olan protein karbonhidratı sağlıklı yağ, vitamin ve mineral ihtiyacını karşılamasıdır.

İyi yapılmış bir öğünde protein, karbonhidrat, sağlıklı yağlar, vitamin ve mineraller alınmış olurken hazır paketli gıdalarla geçiştirilmiş bir öğünde yağ ve karbonhidrat alınmış olur.

Bu sebeple aslında bizim için kaloriden daha önemli bir şey varsa o da besin içeriğidir diyebiliriz. Evet kaloride de bir denge olması gerekir ama o kaloriyi nerden aldığımız aslında sağlığımızı belirler.

Genel olarak günlük hangi gruptan ne kadar tüketilmesini önerdiğimiz şablonu aşağıya bırakıyorum.

Aşırı enerji alımı ve fiziksel aktivite azlığı obeziteye yol açabilir. Aşırı enerji (kalori) alımının azaltılması için şeker, yağ ve tuz içeriği yüksek olan besinlerin tüketimi sınırlandırılmalıdır.

Sağlıklı beslenme besin çeşitliliğine dayalıdır ve günlük gereksinim duyulan enerji ve besin ögelerinin besinlerle vücuda alınması gerekir. Besinler içerdikleri besin ögelerine göre beş grupta toplanır.

1. Süt ve ürünleri grubu,

2. Et, yumurta, kurubaklagiller ve yağlı tohumlar grubu,

3. Ekmek ve tahıllar,

4. Sebzeler,

5. Meyveler

Çocukların günlerinin önemli bir bölümünü okulda geçirdiği düşünüldüğünde okulda beslenmeleri önem kazanmaktadır. İki ana öğün arasında açlık hissedildiğinde; besleyici değeri düşük, sağlıksız yiyecek ve içeceklerle karın doyurduğu gibi besinlerle geçen hastalık riski artmakta, beslenmenin maliyeti artmakta ve süreç dengesiz beslenme ile sonuçlanmaktadır.

Çocuklarda en yaygın görülen olumsuz beslenme alışkanlıklarından biri öğün atlamadır. Uykuda geçen uzun açlık sürecinden sonra çocukların güne besleyici bir kahvaltı ile başlaması sağlığı ve okul başarısını destekleyecektir. İyi yapılmış bir sabah kahvaltısı, öğlen evden getirilen sağlıklı bir beslenme çantası ile yapılan öğle öğünü, taze meyve ve süt ile yapılabilecek ikindi ara öğünü ve evde yenilecek bir akşam yemeği ile ortalama bir çocuğun gerekli besin ögeleri karşılanabilir.

Beslenme çantası ile çocukların kahvaltı ve öğle yemeği arasında ya da öğle ve akşam yemeği arasında aç kalmalarının önüne geçilebileceği gibi sağlıklı besin tüketimi sağlanabilir.

3. Endüstriyel gıdaların yaygınlaşması ve çok tüketilmesi herhalde günümüzün en büyük tehlikelerinden biri. Bu konuda kırmızı çizgilerimiz neler olmalı? Bu gıdaların tüketimini tamamen sınırlayabilir miyiz?

Gelişim çağında vücuda alınan besinler ilerideki sağlığı belirler, bu noktada sağlıklı ve temiz içerikli beslenmek aynı zamanda sağlığı korumak anlamına gelir. Elbette günümüzde artık yemek sosyalleşme aracı olarak da kullanılıyor ve bu sebeple tamamen hayatımızdan çıkarmak mümkün olmayabiliyor. Fakat burada önemli olan bu tarz besinlerin tüketim sıklığıdır. Rutinde sağlıklı beslendiğimiz sürece, haftada 1 ya da ayda 1 gibi aralıklarla bu tarz gıdaları da tüketmemiz sağlığımızı olumsuz etkilemeyecektir. Dışarıdan hazır paketli gıda tüketirken de etiket okumak güzel bir alışkanlık olacaktır. Bu sayede en temiz içerikli paketli gıdalardan yana bu hakkımızı kullanabiliriz. Unutmamamız gereken şey, önemli olanın miktar olduğudur.

4. Bildiğiniz gibi devlet okullarında öğretmenler okulda yenecek yemekler için çocuklara bir liste veriyor, veliler de listedeki yemekleri hazırlayıp okulda yemesi için çocuğunun çantasına koyuyor. Siz böyle bir liste hazırlayacak olsaydınız hangi yiyecekleri koyardınız? Nelerden kaçınırdınız?

Öncelikle hazırlanan listelerin bir diyetisyen tarafından gözden geçirilmesi veya doğrudan diyetisyen tarafından hazırlanması taraftarıyım. Besin gruplarının hepsi bizim için kıymetli ve her birini gereksinimimiz kadar almalıyız. Bazen bilinçsizce hazırlanan ve besin gurupları açısından dengesiz, yetersiz listelerle karşılaşabiliyoruz ki bu durumda yukarıda da bahsettiğimiz gibi yetişkinlik dönemindeki besleme alışkanlıklarımız olumsuz etkilenebiliyor.

  • Beslenme çantası, beslenme örtüsü, peçete ve su her gün getirilmelidir.
  • Öğrencilerin getirdikleri besinleri tüketme durumu iyi takip edilmelidir.
  • Getirilen sebze ve meyveler çok iyi bir şekilde yıkanmış olmalıdır.
  • Beslenme çantasında yer alacak besinler önerilirken Millî Eğitim Bakanlığı’nın yürürlükteki ‘kantinlerde bulundurulacak besinlerle ilgili genelgesi’ göz önünde bulundurulmalıdır. İlgili genelge ile okullarda satışı uygun görülmeyen besinler beslenme çantasında önerilmemelidir.
  • Beslenme çantası içeriği hazırlanırken velilerin ekonomik durumlarının göz önünde bulundurulması önemlidir.
  • Çocukların sağlığını olumsuz etkileyebilecek yüksek karbonhidrat içerikli hazır gıdalar, hazır meyve suları, yağlı kızartmalar gibi gıdalar yerine evde hazırlanmış meyve suları, sağlıklı pişirme yöntemleriyle hazırlanmış besinlerden oluşan dengeli bir beslenme çantası oluşturmaya dikkat edilmelidir.
  • Beslenme çantası içeriği İl Sağlık Müdürlüğü, İlçe Sağlık Müdürlüğü, İlçe Toplum Sağlığı Merkezi/Sağlıklı Hayat Merkezi bünyesinde görev yapan diyetisyen ile hazırlanabilir.

5. Bu listelerde hazır meyve suları, kalori hesabı yapılmadan eklenmiş ve içeriği belirsiz sandviçler, çikolatalar veya kekler bulunuyor. Bu gıdaların çocukların fiziksel/zihinsel gelişimine ne gibi etkileri olur

Abur cubur gıdalar kolay ulaşılabilir, uygun fiyatlı ve lezzetli olmaları nedeniyle çocuklar için cazip olmaktadır. Beslenme alışkanlığının sağlık üzerindeki etkileri hakkında bilinç geliştirmemiş oldukları için de, pek çok çocuğun bu gıdaları tutkulu bir şekilde tükettiklerini görmekteyiz. Kilo aldırıcı, bağımlılık yaratan ve besin değeri oldukça zayıf olan abur cubur gıdaları düzenli tüketen çocuklarda obezite, kronik hastalıklar, benlik saygısında düşüklük ve hatta depresyon gibi sağlık sorunları yaşanmaktadır. Abur cubur ile beslenen çocuklarda eğitim yaşamında başarısızlık ve okul ya da okul dışı yaşantısında davranış bozuklukları da görülmektedir.

Abur cubur gıdalar ve şeker içeriği yüksek olan besinler enerji ve uzun süreli konsantrasyon yeteneğini azaltıcı bir etkiye sahiptir. Enerji düzeyleri ve odaklanma özellikle okul çağındaki çocuklar için önemlidir. 12000 öğrenci ile yapılan bir çalışmada haftada 4–6 kez fast food yiyen çocukların okuma ve matematikteki başarısı fast food tüketmeyen çocuklardan daha düşük bulunmuştur.

Paketli gıda ve fast food tüketimi çocuklarda obezite açısından en önemli risk faktörüdür. Sağlıksız beslenen çocuklar farkında olmdan bir öğünde daha fazla kalori, karbonhidrat, yağ ve ilave şeker alırlar. Türkiye Çocukluk Çağı Obezite Araştırması’na göre her 4 çocuktan 1’i fazla kilolu ya da obez kategorisindedir her geçen gün bu sayı artarak devam etmektedir.

Abur cubur tüketimindeki artış; tip 2 diyabet, yüksek tansiyon, astım ve kalp hastalıkları da dahil olmak üzere kronik hastalıkların görülme sıklığında da artışa neden olmaktadır

Sağlıklı gıdalarla beslenmek beyni olumlu etkileyerek pozitif bir ruh ve enerji verir. Fast food gıdalardan zengin beslenmek ise bu pozitif eğilimlerden çocukları uzaklaştırır ve çocuklarda depresif ruh hali riskini arttırır.

[1] https://www.gazeteduvar.com.tr/16-yasindaki-ogrenci-sinifta-vefat-etti-haber-1534217

[2] https://www.aa.com.tr/tr/saglik/avrupadaki-en-genc-kalp-krizleri-turkiyede-yasaniyor/1746462

[3] http://diyetakademi.com/beslenme-ilkeleri/hastaliklarda-beslenme/kalp-damar-hastaliklari-ve-beslenme


Source link

Related Articles

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Back to top button